یزدفردا

نمایش خلاق شیوه ای برای آموزش و یادگیری بر مبنای بازی نمایشی است. نمایش خلاق نمایشی فرایند محور است که تمرکز اصلی آن بر فرایند تمرین و انجام دادن مراحل اجرای نمایش و پرورش توانایی های شرکت کنندگان است نه بر حاصل اجرا که نمایش برای تماشاگران است. به عبارت دیگر این نمایش محصول نهایی برای اجرا ندارد. در نمایش خلاق تمرین برای اجرا ، متن، حفظ کردن نقش، وسیله صحنه، لباس، صحنه آرایی و گریم وجود ندارد و همه اینها در تخیل شرکت کنندگان خلق می شود.

فرق نمایش خلاق و تئاتر در این است که تئاتر بازیگران معدودی را پرورش می دهد اما نمایش خلاق  بازیگر خاصی را تربیت نمی کند بلکه همگانی است و همه مردم از طریق آن می توانند به توانایی های بازیگری خود آگاه شوند و آنها را پرورش دهند. نمایش خلاق امتحان و رتبه بندی ندارد، درست و غلط در آن مطرح نیست  و به همه شرکت کنندگان فرصت ابراز وجود می دهد.

فلسفه وجودی نمایش خلاق پاسخ به این پرسش است که چرا فقط بازيگران بايد از توانايي هاي بازيگري برخوردارباشند ؟ آيا به كارگيري درست صدا و بيان و بدن حق همه نيست؟ آيا همه نيازمند تمركز، تخيل، تصور، عمل في البداهه و امثال آن نيستند ؟ آيا توانايي ابراز وجود، اعتماد بنفس، انتقال درست احساسات و انديشه ها، و برقراري ارتباط مناسب حقي همگاني نيست؟ اين فهرست را می توان همچنان ادامه داد، حال موضوع این است که اگرهمه اینها حق همه است پس چرا نباید این توانایی های بالقوه به صورت بالفعل در آیند؟ بهترين ابزار برای بالفعل کردن اين توانايها « نمايش خلاق » است.

با این توضیح  هدف نمايش خلاق  بالفعل کردن توانایی های بازیگری همه مردم است. اما كار با همه مردم را بي ترديد باید از كودكان شروع كرد. این نوع نمایش با کودکانی که در سنین رشد هستند کار می کند  و هدف آن تربیت انسانها برای آینده است. البته بزرگسالان نیز از جنبه های مختلف با این نوع نمایش سرو کار دارند.  امروزه نمایش خلاق در دوره های تمرین تئاتر، مهارتهای بازیگری و نویسندگی خلاق، درمان و بهبود گفتار ، درمان روانی و... به کار برده می شود. بنابراین نمایش خلاق باید از سن پایین شروع شود. بسیاری از مربیان نمایش عقیده داردند که کودکان حداقل تا سن ده سالگی نباید در برابر تماشاگر بازی کنند و بهترین نوع نمایش برای آنها نمایش خلاق است.

نمایش خلاق تمام کارکردهای نمایش را دارد و علاوه بر آن بسیاری از محدودیت ها از جمله فشار اجرا برای تماشاگر را ندارد. کارکردهایی که می توان برای نمایش خلاق نام برد عبارتند از:

1-     شناساندن انسان به خودش: درنمایش خلاق شرکت کننده با ضعف ها ، توانایی ها، اضطراب ها و مشکلات خود مواجه می شود و با استفاده از همذات پنداری با شخصیت ها در داستانهایی که به دقت انتخاب شده اند و مسائل و مطالب اجتماعی بر روی راه حل های مسایل فردی و گروهی، پذیرش تفاوتهای فردی افراد گوناگون، همدلی ،اعتماد ، ارتباط و .. کار می کند. به طور مثال با آموزش مهارت های نمایش خلاق می توان به کودک منزوی کمک کرد تا روابط اجتماعی بهتری با دیگران برقرار کند.   

2-     آموزش مهارت­های اساسی تئاتر و به ویژه بازیگری

3-     آموزش سایر رشته ها و موضوعات درسی: مربیان کودکستان و مدارس ابتدائی بسیاری از موضوعات و مفاهیم درسی را از طریق نمایش خلاق آموزش می­دهند. همچنین مربی نمایش خلاق می­تواند همزمان با آموزش درسی خاص توسط سایر معلمان، آن درس را در کلاس نمایش خلاق آموزش دهد. از نمایش خلاق می­توان برای نمایشنامه نویسی گروهی و تبدیل رویدادهای تاریخی به نمایش استفاده کرد. خوبی این کار در این است که اطلاعات کودک در مورد این موضوع درسی خاص تازه است و می­تواند آن را با خلاقیت بیامیزد.

هدف نمایش خلاق تعلیم و تربیت همراه با سرگرمی و مشارکت است. هدف فراهم کردن تجربه ای ارزشمند برای
شرکت­کنندگان است که در آن تجربه می­توان اهداف آموزشی و تربیتی را جای داد. هدف نمایش خلاق تربیت بازیگر برای تئاترهای حرفه ای نیست بلکه می­خواهد توانایی­های بازیگری را به خود آن ها نشان دهد و این توانایی ها را تقویت کند تا
آن­ها بتوانند روی پای خود بایستند و مسائل مربوط به خود را ابتدا ببینند و بشنوند و سپس در حل آن مشارکت کنند. خلاقیت توانایی حل مساله است. هدف نمایش خلاق تربیت آدم­هایی است که توانایی حل مساله دارند. اهداف اصلی نمایش خلاق تقویت زبان و ارتباط، مهارت­های حل مساله، اندیشه خلاق، همدلی ، مشارکت، شناخت هنر تئاتر و آگاهی اجتماعی
می­باشد.

هر منبعی که امکان استفاده از آن برای بازی، شخصیت پردازی، استفاده از زبان گفتاری، حرکت، درگیری حسی و تخیلی، گسترش تمرکز، عاطفه، درک، تربیت بدن و تقویت هویت وجود داشته باشد را می­توان به عنوان منبع نمایش خلاق استفاده کرد. افسانه­ها، داستان­های قومی و اسطوره­ها، شعرهایی با زبان ساده و قابل فهم برای بچه ها، منابع درسی، مطالب روزنامه، فیلمهای سینمایی، نوارهای موسیقی، هنرهای تجسمی، انواع بازی­های نمایش، حرکت هایی( رقص­ها) که موضوع دارند (مانند رقص های جمع آوری غله) یا می شود بر مبنای آنها داستانهایی را ساخت. عکس یا تصویری که می­توان بر اساس آن داستانی را به وجودآورد، همه از منابع نمایش خلاق می باشد.

روش های نمایش خلاق بسیار متنوع است و صاحب نظران مختلف به شکل های گوناگون آن را مطرح کرده اند. مات با کانان یکی از این صاحب­نظران می باشد که طرح درس نمایش خلاق را به فعاليت هاي دستگرمی، فعاليت هاي جسماني و پانتوميم، داستان هاي پانتوميم روايي، فعاليت هاي بداهه سازي، فعاليت هاي نمايش نقش و فعاليت هاي نگارش خلاق تقسیم کرده است. هر فعاليت مجموعه اي از تمرين هايي است كه بر اساس تجربه مربيان نمايش در دنيا فراهم آمده است. مربيان با تجربه و علاقه مند می توانند با استفاده از سنت ها و بازي هاي بومی و شرايط محلي این فعالیتها را تغییر داده و بهتر کنند.

نمایش خلاق برای کودکان به صورت کارگاه برگزار می شود. فضای کارگاه متناسب با تعداد افراد است. هر کودک باید فضای شخصی داشته باشد، فضایی که بتواند آزادانه و بدون برخورد با دیگران حرکت کند. زمان کارگاه بر اساس سن کودکان متفاوت است. در هر جلسه تعدادي از فعاليت ها تمرين می شود. تمرین ها در هر فعالیت متناسب با سن و توانایی کودک از ساده به پیچیده طراحی می شود.

تمرینهای دستگرمی با هدف آماده كردن بدن، نفس و صدا انجام می شود. در این تمرینها تاکید بر مفرح بودن و ایجاد احساس امنیت روانی برای کودکان است. در این تمرین­ها کودکان در یک تلاش همگانی با هم یکی می شوند و این عامل باعث آسودگی عصبی گروه، ایجاد حال خوش و تقویت حس پیوستگی گروهی می­شود .تمرین های حرکتی ، بازی های انگشتی، شعرهای حرکتی، تصنیف های حرکتی، بازی های حرکتی و داستانهای حرکتی از جمله این تمرینها هستند.
تمرین­های حرکتی شامل شامل حرکات بدنی مختلف مانند انواع راه رفتن ، انواع دویدن، انواع پریدن ، ایستادن، انواع راه رفتن حیوانات و..... است.

در تمرین­های دستگرمی بهتر است از بازی­ها استفاده شود. بازی­های محلی( سنتی) ، بازی­های خلاق که توسط مربیان برای تمرین در کلاس­های نمایش خلاق طراحی شده است، بازی­های نمایشی و بازی­های تئاتری.

بازی­های محلی شامل تمرین­هایی است که مهارت­های حرکتی ، گفتاری و توانایی های ذهنی کودکان را افزایش می دهد. شعرهای حرکتی مناسب خردسالان است، در این حالت مربی شعر را می­خواند و بچه ها حرکت می­کنند.

در اشعار کودکان به شعرهایی برمی­خوریم که داستانی را روایت می کند یا تصاویری دارند که می توان آن را بازی کرد. به این اشعار اشعار روایی می گویند. بعضی از این اشعار را می توان به صورت همخوانی با ضرب آهنگ های مختلفی اجرا کرد. بعضی از آنها را مربی ، میر یا اوستا می­خواند و بچه ها به صورت گروهی در بازی شرکت می­کنند و بخش­هایی را پاسخ می­دهند. بعضی را هم فقط مربی می­خواند و بچه ها آنها را بازی می­کنند.

ادبیات ایران سرشار از بازی ها، ترانه ها و اشعار روایی به گویش­ها و لهجه­های مختلف است که می تواند منبع بسیار خوبی برای پرورش خلاقیت و توانایی های بچه ها از طریق نمایش خلاق باشد.

بخشی از تمرین­های کارگاه اجرای پانتومیم است. پانتومیم بازی بدون کلام و با استفاده از حرکات بدن است.
پانتومیم را می توان به صورت اعمال سادۀ انفرادی، خلق تصویر با بدن، و پانتومیم روایی به کار گرفت. در پانتومیم روایی مربی داستانی را تعریف می­کند و بچه ها آن را با استفاده از حرکات بدن و بدون کلام  بازی می­کنند. نمونه­ای از تمرینهای پانتومیم شامل نان پختن، بریدن درخت ، مسواک زدن ، ساختن شکلهای هندسی( مثلث، مربع، دایره) در فضا با بدن و.... است.

بداهه سازی یعنی بازی از پیش طراحی نشده و دلیل استفاده از آن پرورش توانایی انسان در روبروشدن با موقعیت های پیش بینی نشده و واکنش مناسب در برابر آنها است. در بداهه سازی متن از پیش آماده وجودندارد و بازیگر باید به موقعیت و رخدادهای صحنه کنش و واکنش مناسبی داشته باشد. برای بداهه سازی لازم است که شرکت کننده از تجربه های خودش بداهه سازی کند به طور مثال نمی توان از بچه کودکستانی خواست چیزی را که ربطی به زندگی او ندارد را فی البداهه بازی کند. در هر جلسه یکی دو تمرین از تمرینهای بداهه سازی کافی است

بچه ها از سن هشت سالگی به بالا توانایی بازی نقش را پیدا می کنند. در کارگاهها اشعار یا داستانهایی به صورت متن نمایشی تنظیم و کودکان نقشهایی را انتخاب می کنند و در نقش ها با یکدیگر کار می کنند. گرچه تاکید نمایش خلاق بر اجرا نیست اما حاصل این نمایشها را اجرا هم می توان کرد.

پس از گذشتن مدتی از دوره نمایش خلاق و آشنا شدن بچه ها با روشهای آن و علاقه مند شدن آنها با استفاده از روشهای داستان نویسی و نمایشنامه نویسی خلاق، بخشی از وقت کارگاه را نیز می توان به این فعالیت اختصاص داد. برای فعالیتهایی مثل بازی نقش با نگارش خلاق باید فرصت کافی وجود داشته باشد، در دوره های کوتاه یکی دوماهه این کار عملی نمی باشد.  گروه های مبتدی در هر مقطع سنی  بهتر است ابتدا با تمرینهای دستگرمی ، پانتومیم و صحنه های کوتاه بداهه سازی شروع به کار کنند و به تدریج به نمایش نقش و بازی نمایش بپردازند. به طور معمول تمرین های دستگرمی و فعالیتهای جسمانی و پانتومیم همواره بخشی از برنامه کلاس را به خود اختصاص می دهند و در زمان باقیمانده نیز بنا به موقعیت از تمرینهای بداهه سازی، بازی نقش و نگارش می توان استفاده کرد.

در پایان تمام کارگاهها دقایقی به بحث و گفتگو اختصاص می یابد تا کودکان بتوانند از تجربیات و احساس خود نسبت به کار خود و دیگران حرف بزنند. پايه هاي نقد نيز از همين جا به صورت سالم و به دور از غرض ها پايه ريزي می شود. بنابراین كساني كه با نمايش خلاق آشنا می شوند، بازيگران، تماشاگران و منتقدان بالقوه آينده هستند.

برخي بازي­ها در حوزه نمايش خلاق:

1-     حركت تمام بدن - یافتن راه های مختلف كه بتوان بدن را از یک مکان به مکان منتقل كرد مثلا كودك در نقش یک حیوان، یک وسیله نقلیه یا ابر بدن خود را حركت مي دهد و از جايي به جاي ديگر مي رود.

2-     حركت دادن بخش هايي از بدن -  قسمت هاي مختلف بدن را نام ببريد و از كودكان بخواهيد تا آن بخش را لمس كرده و حركت دهند مثلا دستهاي خود را در نقش يك كبوتر حركت دهند. اين بازي باعث مي شود كودك بخش هاي مختلف بدن را شناخته و كنترل آنها را كاملا به دست آورد.

3-      ماجراجويي با صندلي – از كودك بخواهيد كه بر روي صندلي نشسته و خود را در نقش فرد خاصي فرض كند. مثلا خود را در نقش يك دندانپزشك، فضانورد ببيند.

4-     بازي صدا – از كودكان بخواهيد تا صداهاي مختلف كه يك فرد مي تواند توليد كند را بيابند يا يك داستان تعريف كنيد و كودكان جلوه­هاي ويژه صداسازي را براي آن داستان كار كنند.

5-     بازي شنيدن- از كودك بخواهيد كه به اطرافش خوب گوش دهد و  ببيند چه مي­شنود. نواري از صداهاي آشنا درست كرده از او بپرسيد چه شنيده است.

6-      بازي آينه – شريك ها روبروي هم مي ايستند بچه ها سعي مي كنند تا كاملا اداي مربي را در بياورند.

7-     مجسمه بازي- اين بازي با يك شريك انجام مي شود يكي از آنها خاك رس و ديگري مجسمه ساز است.

8-     بازي الفبا – در اين بازي هر كودك در نقش يك حرف از حروف الفبا  مي شود زياد به درست و غلط بودن تكيه نكنيد ممكن است بچه ها بخواهند اسم خود را هجي كنند.

9-     بازي با روسري – ايجاد شكل هاي مختلف با روسري البته اين بازي را مي توان با اشيا مختلف انجام داد.

10- بازي تغييرات – كودكان به شما نگاه مي­كنند سپس چشمان­شان را مي بندند و شما در ظاهر­تان سه تغيير اعمال مي­كنيد و از كودكان بخواهيد تا آنها تغييرات را پيدا كنند. اين بازي را با شريك بعدي در بازي ادامه دهيد.

11- بازي احساس – به كودكان شي بدهيد تا آن را لمس كرده در مورد آن داستان بسازند يا اگر خاطره اي از آن شي دارند احساس خود را در مورد آن بيان كنند اين بازي را مي توانيد براي قوه بويايي و چشايي نيز انجام دهيد.

12- بازي رنگ ها- به كودك يك رنگ خاص و يك كاغذ بدهيد و از او بخواهيد نقاشي كند. در پيرامون خود اشيايي كه به آن رنگ هستند يافته و به كودك نشان دهيد. در مورد آن رنگ شعر يا داستاني تعريف كنيد.

منابع:

1-      نمایش خلاق: قصه گویی و تئاترهای کودکان و نوجوانان/ یدالله آقا عباسی، نشر قطره، دانشگاه شهید باهنر کرمان، 1384

2-      نمايش خلاق: سوزان سيروتي 1998