یزدفردا

دخمه زرتشتيان در واقع همان گورستان زرتشتيان است كه علاوه بر قبرستان معمولي داراي فضاهايي است كه آداب و رسوم دفن مردگان اين كيش و آيين را در سينه خود جاي داده است. زرتشتيان از ديرباز تا حدود 40 سال پيش، اموات خود را طبق اصول، فرهنگ و آداب و سنن مذهبي خود و طي انجام مراسم ويژه در اين دخمه‌ها قرار مي‌دادند تا طعمه كركس‌هاي كوه‌هاي اطراف شوند.

اين دخمه‌ها بخش‌هاي مختلفي داشتند كه نوار دايره انتهايي متصل به ديوار پيرامون دخمه، مخصوص مردها، نوار دايره‌ مياني بعد از قسمت مردها مخصوص زن‌ها و نوار دايره داخلي بعد از زن‌ها مخصوص كودكان بوده است.

در مركز دايره نيز چاه استودان يعني استخوان‌دان است كه كه سنگ متحركي به نام ارويس در ته آن چاه وجود دارد و وقتي اجساد به وسيله مرغان لاشه‌‌خور از گوشت و پوست تهي شده و تحت تاثير آفتاب كاملا خشك مي‌شدند، استخوان‌ها را در آن چاه مي‌ريختند تا تبديل به خاك شود.

دخمه‌ها درواقع گورستان‌هايي بودند كه چندين بار از آنها استفاده مي‌شد، چراكه پس از مدتي و طي مراسمي خاص، محوطه داخل دخمه جارو و ضدعفوني مي‌‌شد و بار ديگر دخمه مذكور مورد استفاده قرار مي‌‌گرفت.

2 دخمه در بالاي تپه صفاييه به شكل 2 عمارت سنگي مدور برج مانند با فضاي ميان تهي وجود دارد كه دخمه قديمي‌تر با قطر 15 متر هانجكي هاتريا (زرتشتي هندي‌الاصل) نام دارد و دخمه جديدتر هم كه مربوط به دوره قاجاريه است با قطر 25 متر و ارتفاع 6 متر به گلستان معروف است.

پس از اين‌كه «مانكجي ليمجي هاتريا» معروف به «مانكجي صاحب» به عنوان نماينده انجمن بهبودسازي وضعيت زرتشتيان در ايران در حدود 140 سال قبل و از طرف پارسيان بمبئي براي بهبود وضع اجتماعي و ديني زرتشتيان به ايران آمد، بعضي از اين دخمه‌‌ها تعمير و نوسازي و دخمه‌هاي جديدتري هم ساخته شدند كه مدتي مورد استفاده قرار داشتند.

دخمه زرتشتيان يزد از آنجا كه حكايت جالب و البته پررمز و رازي از آيين دفن مردگان در گذشته‌هاي دور را با خود به همراه دارد، براي بسياري از گردشگراني كه به استان يزد سفر مي‌كنند جذاب و جالب است، اما اين دخمه مي‌رود تا به تدريج و با تخريب كامل از فهرست آثار ديدني يزد خارج شود.

امروزه اين دخمه‌ها كه يادآور آداب و رسوم فرهنگ و تمدن گذشته ماست، علاوه بر تخريب در معرض مشكلاتي همچون احاطه شدن به وسيله ساخت و سازهايي در حريم آن و تبديل شدن به پيست موتورسواري جوانان قرار دارد.

يك فعال ميراث فرهنگي در اين زمينه معتقد است كه ميراث فرهنگي شهر يزد اقتدار لازم براي مقابله با ساخت و سازها و توقف آن را ندارد و بصراحت مي‌توان گفت كه متولي اين ساخت و سازها هيچ علاقه‌اي به آثار تاريخي ندارد و اين افراد نمي‌دانند كه مجموعه‌هاي تاريخي حريمي دارد و بايد اين محدوده‌ها حفظ شود.

محسن حاج‌سعيد مي‌افزايد: براي نمونه آب منطقه‌اي شهر يزد اخيرا اقدام به ساخت و ساز در حريم قانوني دخمه كرده و بايد در اين زمينه پاسخگو باشد.

اما رضا زارعي، مديرعامل شركت آب منطقه‌اي يزد ضمن تكذيب اين خبر مي‌گويد: اين شركت تاكنون ساخت و سازي در حريم دخمه‌هاي يزد نداشته است و ساخت منبعي كه در دخمه‌هاي يزد قرار دارد مربوط به شركت آب و فاضلاب شهري يزد است و ربطي به آب منطقه‌اي ندارد.

در همين حال، معاون سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري استان يزد درباره ساخت منبع بتني و همچنين ساخت و سازهاي غيرقانوني كه در حريم دخمه‌هاي يزد در حال انجام است، مي‌گويد: اخيرا شركت آب و فاضلاب شهري يزد طرح ساخت منبع آب در اين محدوده را به ميراث فرهنگي فرستاده كه براي بررسي و نظارت كارشناسي به قسمت فني سازمان اين بحث ارجاع شد.

علي‌اكبر كاظمي مي‌افزايد: فعلا در محدوده دخمه يزد نه تخريبي صورت گرفته و نه اين‌كه منبعي در آن وجود دارد. شايد قبل از اين‌كه دخمه يزد به ثبت ملي برسد در محدوده آن اقداماتي صورت گرفته باشد، اما بعد از ثبت با نظارتي كه اين سازمان داشته اتفاق خاصي در آن صورت نگرفته است.

كاظمي البته تاييد مي‌كند كه دخمه يزد قبل از ثبت ملي، توسط دانشگاه يزد و به دليل همجواري مورد تهديد قرار گرفته است، اما اين مقام مسوول به تهديدها و تخريب‌هايي كه در اين زمينه صورت گرفته اشاره‌اي نمي‌كند.

با اين حال، معاون حفظ و احياي سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري استان يزد از مرمت و بازسازي دخمه زرتشتيان يزد خبر مي‌دهد و مي‌گويد: كار مرمت اين بنا از اسفند 89 با اختصاص 110 ميليون ريال آغاز و تا خرداد امسال بخش مهمي از آن مرمت و سازماندهي شد.

ذات‌الله نيكزاد، عمليات بهسازي را شامل تراشيدن اندوده فرسوده بدنه‌‌هاي خيله‌‌ها، اندود كاهگل ته‌كش و روكش داخل بنا، حياط و پشت‌بام، اجراي سقف فيل پوش خيله، كندن كانال آب و برق‌كشي و نصب در و پنجره اعلام كرد.