گفت‌وگو با لطف‌الله آجدانی ، تاریخ نگار

گفت‌وگو با لطف‌الله آجدانی ، تاریخ نگار

هندسه اندیشه سیاسی مشروطه
اندیشه مشروطه‌خواهی در چه قشری از جامعه ریشه داشت؟



حامد حمیدی
مشروطه یک نقطه عطف در تاریخ معاصر ما است چراکه در این دوره است که حاکمیت با «مطالبات اجتماعی» به شکلی فراگیر مواجه می‌شود. در این فضا، این پرسش مطرح می‌شود که خاستگاه و آبشخور اندیشه مشروطه‌خواهی را بیشتر باید در میان چه قشری جست؟ معمولاً وقتی از خاستگاه فکری مشروطه سخن به میان می‌آید اغلب تحلیلگران تاریخ، بر نقش برجسته روشنفکران، علما و روحانیت در شکل‌گیری این جریان تأکید می‌گذارند؛ اما توده مردم چه سهمی در این نهضت داشتند؟ برای پاسخ به این پرسش به سراغ لطف‌الله آجدانی، رفتیم. او مورخ و پژوهشگر تاریخ معاصر ایران است که آثاری همچون «روشنفکران ایران در عصر مشروطیت»، «علما و انقلاب مشروطیت ایران» و «اندیشه‌های سیاسی در عصر مشروطیت ایران» را در کارنامه علمی خود دارد.
 آیا مشروطه‌خواهی یک مطالبه ملی بود یا خواست قشری خاص از جامعه؟
 ریشه‌ نخستین جرقه‌های فکری بیداری ایرانیان در عصر قاجار و مشروطه را باید در پراکندن آگاهی‌های نسبی هرچند محدود و توأم با پاره‌ای بدفهمی‌ها و غلط‌اندیشی‌های موج اول اندیشه‌گران نوگرای ایرانی و آثار پدید آمده از سوی آنان درباره غرب و تجدد غربی جست‌وجو کرد؛ از جمله عبداللطیف موسوی شوشتری در کتاب «تحفه العالم»؛ میرزا ابوالحسن‌خان ایلچی در سفرنامه «حیرت‌نامه سفرا»؛ آقا احمدبن محمدعلی بهبهانی در رساله «مرآت الاحوال جهان‌نما»؛ سلطان الواعظین در «سیاحتنامه سلطان الواعظین در هند»؛ زین‌العابدین شیروانی در کتاب «حدائق السیاحه» و «بستان‌السیاحه» و میرزا صالح شیرازی در «مجموعه سفرنامه‌های میرزا صالح شیرازی».
همپای تلاش و دستاوردهای فکری نخستین نوگرایان ایرانی درباره غرب، گروهی از بازرگانان و سیاحان و دیپلمات‌های ایرانی خارج از کشور و پاره‌ای از نشریات فارسی زب